The Mean Streets of Filipino-Style Society: Quijano de Manila in 2017

First published in the Philippines Graphic, January 16, 2017

1

The national artist Nick Joaquin (who goes by the name of Quijano de Manila as a journalist) can be read in several ways: as a master fictionist (having written “May Day Eve” and “The Woman Who Had Two Navels,”) as a critic of nationalist culture (as exemplified in “Culture and History,”) and finally – as a journalist who rolled with thunder and fire whenever he sat down to write his unique reportages that spanned stories of crime, romance and of course, the endless mire of Philippine politics.

To read Quijano de Manila in 2017 is akin to asking: why read him at all? Why reconnect with his brand of journalism, crafted seven decades ago and shaped by the conditions of post-World War 2 Philippines?

Apart from the fact that dahling Nick has captured, in excruciating detail, the endless absurdities of his time, his reportages serve as ripe planes for biopolitical critique – one that allows readers to easily access the segmentation and unique mutations of cultural and political life in “Filipino-style society,” as he would call it.

This year, at Nick Joaquin’s centenary, we dive into the action, violence and intrigues that shook the country in Reportage on Crime: Thirteen Horror Happenings That Hit the Headlines.

A solid volume of crime reportages from 1961-1969, first published in 1977, Reportage on Crime takes the reader into the bruised and erratically beating heart of Philippine society, as unpredictable minds and selfish passions conspire in a malignant number of ways – one horrific crime at a time.

In many ways, Reportage on Crime accentuates and lends coherence to a volatile area in an equally explosive decade in Philippine history. Crime is something that is often discussed in hushed tones, behind closed doors. Quijano de Manila gleefully smashes the reader’s conservative locks and throws the hatches wide open to show everyone who cares to see and know, what the Philippines in the sixties was like – again, in resplendent narration and unequalled detail. For it is one of Quijano de Manila’s greatest talents to recreate and weave the tightly enmeshed lives of his journalistic subjects with startling and often frightening clarity.

It is through QDM’s dedication in capturing the seemingly humdrum and plain details of Filipino life as they relate to crime that his committed writing radiates through the decades. More than a master storyteller, QDM acknowledged and acted upon his responsibility as a social critic.

He wore several hats in the process: a street historian, a journalist faithfully working in his assigned beat and a critic who saw crime not as events in vacuum or “strangeness” cast upon an idealized Filipino nation, but rather, symptoms of widespread and horrific societal issues that involve everyone – not just politicos and movie celebrities whom Filipinos have a strange love-hate relationship with.

Among the 13 tales in Reportage on Crime, three stand out as representatives of QDM’s critical journalism: The House on Zapote Street, The Boy Who Wanted to Become “Society” and A Prevalence of Witches; or the Exorcists – Filipino Style.

The House on Zapote Street is a crowd favorite and likely the most familiar of QDM’s journalism to students and teachers in the country. However, it stands out in this analysis not because of its popularity but because it focused on the extremes of familial repression in the guise of fatherly affections and “keeping the family together.”

The antagonist, Pablo Cabading, personified the unstable, rippling swell of the Filipino patriarch. Obsessed with no one but himself, Cabading used his family as pawns to his satisfy his endless fancies. Every single day, he holds his entire family hostage – they must listen to his words, for his words are gospel. His narcissism also forced his wife and Lydia, and later on Lydia’s husband Dr. Leonardo Quitangon, to bow to his hallucinatory demands as if they were ordained by God himself.

QDM’s development of this reportage focused on the slow decay of the Cabading family and its final smashing when Leonardo wedded Lydia. Smashed beyond recognition and with rays of hope finally streaming in, Pablo Cabading resorted to threats and even imprisoning Lydia in their house in Zapote Street. Narcissism at such depraved heights can find no sufficient vessel to serve as its permanent home. Since narcissism thrives with a servile audience, Pablo Cabading chose the only ‘acceptable’ path in his final jealous rage: death to the entire family, no less.

The Boy Who Wanted to Become “Society” is a wild jaunt on the wild side of Filipino middle class society. Napoleon Nocedal, alias Boy Nap, is the subject of QDM’s analysis. QDM traced Boy Nap’s evolution from an unremarkable, poor boy to a remarkably violent thug who did everything to remain in a gang littered with wealthy buddies. Brought up poor and scant of all material things, Boy Nap did not have the financial and cultural capital necessary to integrate seamlessly with the middle class crowd. Cunning and adaptive, he resorted to the only forms of capital he had: his brawns and an unyielding loyalty to the “top dogs” of the gang.

After gunning down a man, Boy Nap flees and is eventually caught at Orion. The realities of poverty and class caught up with him faster than he built himself up as a new ‘society boy’ who rolled with the “it” group of the neighborhood.

QDM’s sustained crescendo up to the point of Boy Nap’s sudden incarceration reveals the text’s close reading of middle class corruption at the micro level that no amount of money or political clout can cure or clear. More than anything, Boy Nap was victimized by the glittering promise of ‘friendship’ that was nothing more than a vaguely constructed illusion meant to keep him interested – because he followed his ‘friends’’ orders without question.

A Prevalence of Witches; or the Exorcists – Filipino Style brings out QDM’s fictionist prowess as he scores and carves away at the bark of various mythologies to create a meta-narrative for the horrifying events that took place in Mr. & Mrs. Situn’s house in San Andres Bukid.

QDM’s vibrant transliterations (e.g. “asuang,” “oraciones” and “cafre”) lend the text a unique Filipino feel that tugs happily at the local literary palate.  For what is a journalist to do when the story revolves around a father and mother who think they are being chased by asuangs and so they proceed to kill their children out of fear of being mangled by the mythic creatures? In the face of a world turned upside down, QDM resorts to an analysis of the family’s death drive through a study of the father’s life as the son of an unchallenged and well-respected herbolario. QDM’s psychoanalysis revitalizes the reportage’s structure and subsumes the events that led to the murders as logical effects of a lifetime of unfettered superstition.

Truly, Quijano de Manila’s Reportage on Crime is the old-new book of crime that reminds every Filipino that the sixties, seventies and eighties are merely artifices of convenience. The beasts that dwell in the hearts and minds of man reverberate through time and space to bend the will of those eager enough to dance with death one last time.

Rekomended: Tugmaang Matatabil: Mga Akdang Isinulat sa Libingan ng mga Buhay ni Axel Pinpin

Tugmaang Matatabil, mga tula ng makatang si Axel Pinpin
Tugmaang Matatabil, mga tula ng makatang si Axel Pinpin

Tugmaang Matatabil: Mga Akdang Isinulat sa Libingan ng mga Buhay ni Axel Pinpin

Publikasyon: 2008

Mula sa introduksyon:

Ang Makata Bilang Bilanggong Pulitikal

Isang kagilagilalas na pakikipagsapalaran: pagkatapos ng interogasyon noong gabi ng 28 Abril 2006, hinamon si Axel Pinpin ng mga dumakip sa kanya na bumigkas siya ng tula (nakaabot kahit sa kaaway ang kanyang reputasyon bilang kabataang makata) habang nakapiring ang mga mata, nakaposas sa likod at nakatutok ang baril sa sentido.

At tumula si Axel:

Madilim. Alangang mapusyaw na abuhin at itim.

Madilim. Madilim at itim ang yumakap na piring.

Tumutulo itong uhog sa sangsang ng amoy ng tinta

Ng diyaryong itinakip, ipinulupot sa aking mukha

At saka waring nilingkis ng ulupong na pandikit

Ang nalalabing ilaw ng gabing ayaw maidlip.

(“Unang Gabi ng Interogasyon”)

-Gelacio Guillermo

Isang piling tula:

Apihin ang Api

Biyakin tulad ng bao ang kanilang hanay.

Higpitan ang kaliwa’t luwagan ang nasa kanang kamay,

Mas magaling kung pipiliin ang mura sa magulang,

Huwag manghihinayang; huwag manghihinayang.

Hayaang magkagulo hanggang maghiwa-hiwalay.

Ang pagkamakasarili nila’y siyang magbibigay

Ng tamis sa ating binukayong tagumpay.

Kayuring tulad ng niyog ang lakas ng mahihirap.

Kayod, kudkod; kalaping lahat ng masisipag.

Hala kayod, kudkod pa; isagad sa balat.

Huwag mahabag, huwag mahahabag.

Ang pawis nila’y pinakamainam na alak,

Ang dusa nila’y pulutang masarap

Sa pagkalango nating sa kapangyarihang hangad.

Pigaing tulad ng gata ang pawis ng dukha.

Isa, dalawang piga; ihiwalay ang kakang-gata.

Kung maaaari’y tatlo, apat hanggang kumatas ang luha.

Huwag maawa, huwang maaawa.

Ang pinagpaguran nila’y siya nating tuwa,

Ang pighati nila’y s’yang pasinaya

Sa pagpipiging nating sila ang may likha.

Hala! Biyakin, kayurin, pigain pa!

Apihin, apihin! Dustahin ang aba!

Walang itatapon, walang ibabasura;

Dambungin ang lahat, walang ititira.

Kaapihan nila ay karukhaang kanial,

Pagkabusabos nila’y sa ati’y pagpapala

Ng biyaya ni Bathalang api ang sumasamba.

Suportahan natin ang mga makata at manunulat na katulad ni Axel Pinpin. Ngayon, higit kailanman, kailangang bigyan ng espasyo ang kamalayang progresibo at mapagpalaya. May mga kopya pa ng librong ito sa Bookay-Ukay, sa Maginhawa St. malapit sa UP.

Rekomended: Rizal- Contrary Essays

Rizal: Contrary Essays
Rizal: Contrary Essays

Rizal: Contrary Essays

Eds. Petronilyo Bn. Daroy, Dolores Feria

Publikasyon: 1968

Bagamat mahirap hanapin ang librong ito, masarap pa rin itong basahin. Koleksyon ito ng mga kritikal na essay ng iba’t ibang mga manunulat at intelektwal; mula kay Leopoldo Yabes, Jose Maria Sison, Epifanio San Juan at maging si Dolores Feria ay kasama sa koleksyong ito.

Out of print na sya, pero may posibilidad pa rin na nasa mga booksale siya, o sa mga bahagi ng mga library na wala nang pumapansin.

Rekomended: Mula Tore Patungong Palengke: Neoliberal Education in the Philippines

Multa Tore Patungong Palengke: Neoliberal Education in the Philippines
Mula Tore Patungong Palengke: Neoliberal Education in the Philippines

Mula Tore Patungong Palengke: Neoliberal Education in the Philippines

Eds. Bienvenido Lumbera, Ramon Guillermo & Arnold Alamon

Publikasyon: 2007

(Mula sa introduksyon)

The present education system clearly curtails the development of a genuine nationalist consciousness among the youth and the students.  It continues to shape the thinking and consciousness of students towards and orientation which reflects the country’s long history of foreign colonization and exploitation.

Instead of achieving sovereignty in our political life, economy and culture, education is used as a tool for perpetuating slave mentality and a social system that protect the interests of US imperialism- even if these result in the country’s economic perdition and involvement in meaningless wars. The violent and exploitative character of the current world order is masked by the rhetoric of the neoliberal globalization which is peddled as the solution to all the problems in the world.

Rekomended: Etsa-Puwera ni Jun Cruz Reyes

Etsa-Puwera, nobela ni Jun Cruz Reyes
Etsa-Puwera, nobela ni Jun Cruz Reyes

ETSA-PUWERA ni Jun Cruz Reyes

Kategorya: Fiction-Novel

Wika: Filipino/Tagalog

Taon ng publikasyon: 2000

Etsa Puwera

Kuwento ito tungkol sa mga taong laging nasa laylayan lamang ng kapangyarihan. Mga minorya sila noong panahon ng mga Kastila. Mga Ilustrado sila, na alanganing Filipino o Indio, o lider kaya ng kulto.

Kuwento rin ito ng mga taong may kapansanan sa katawan. Sila na hindi maganda o buo, sa pamantayan ng “normal” ng lipunan. Sila na salat sa pinag-aralan, at salat sa kabuhayan. Silang lahat sa loob ng daang taon, silang mga etsa-puwera. Silang namumundok pa rin hanggang sa ngayon sa paghahanap ng laya. Silang nagsusulat para may makausap. Noon at ngayon, sila ang mga etsa-puwera, kabahagi ng lipunan pero laging tinatapakan.

Rebyu: Mondomanila ni Norman Wilwayco

Monodmanila ni Norman Wilwayco
Mondomanila ni Norman Wilwayco

Ano ang halaga ng isang Palanca award? Para sa isang manunulat, marahil isa itong senyas na may sinasabi na siya bilang manunulat, o higit pa roon, bilang manlilikha. Ang paglikha ang pinakamahirap na trabaho ng isang manunulat. Hindi lang dugo at pawis ang ginugugol ng isang manunulat sa isang obra- ngunit oras. Ang oras, sa buhay ng isang ordinaryong manunulat na hindi naman nabiyayaan ng pamilyang singyaman ni Tony Boy Cojuangco man lamang, ay kailangang magsakripisyo ng oras, katas ng utak at walang hanggang pagsakit ng ulo. Kaya ang mga manunulat, madalas may mga tinatawag na “bisyo”. Si Pepe Smith, bata pa lang, kahit may interbyu hindi mabitawan ang sigarilyo. Si Nick Joaquin naman, beer ang kanyang “poison of choice”.

Ang kwentistang si Norman Wilwayco
Ang kwentistang si Norman Wilwayco

I hope you like jamming…

Pero hindi naman natin pag-uusapan ang mga ganyang klaseng “bisyo”, kasi kanya-kanya tayong trip. Yan ang una kong napansin sa nobela ni Norman Wilwayco na Mondomanila (2002). Ang lahat ng tao, may trip. Kaya, sa tradisyong sinimulan ng natatanging nobelang Mondomanila, putangina, pagbigyan ang kati pag kailangan.

Bukod sa trip, may mas mahalagang naiambag ang nobela na ito sa literaturang Pilipino na sinulat sa Pilipino. Mahirap hanapan ng tumpak na termino ang naging achievement ni Wilwayco sa Mondomanila. Bilang kritik na ang training ay sa literatura talaga, alam kong ang obra ni Wilwayco ay hindi papansinin na mga tao sa tore. Hindi ko na babanggitin ang pangalan nila. Pero ang alam ko, ang mga nobelistang tulad nila Butch Dalisay, mahirap pasulatin sa paraan ni Wilwayco. Malamang sa hindi, amateur ang tingin pa rin ng ilang matatanda sa mga gawang tulad na ito.

Bagamat ang mga bantay ng tore ay hindi malamang nasisiyahan ng lubusan sa estetika ng Mondomanila, panahon na sigurong basahin natin ang text sa ibang paraan. Tutal, patay naman na sila John Ransom, Cleanth Brooks, Matthew Arnold, T.S. Elliot atbp (patay na ba si Haroold Bloom?). Given, patay na rin naman sila Marx. Pero hindi yun ang punto ko.

Ano kaya ang tumpak na termino para sa isang text na tulad ng Mondomanila? Bilang Catholic-by-document, nasisiyahan akong sabihin na walang galang ang nobelang Mondomanila. Parang si Nietzsche, bastos na lang siya habambuhay. Pero ang kabastusan ni Nietzsche, nagbigay ng pwersa sa napakaraming mga manunulat para malampasan ang mga natatanging kahinaan ng kanilang mga panahon. Bukod sa relihiyon, na napakaliit na bagay lang naman, nalampasan ng Mondomanila ang mga harang na nagbibigkis sa ordinaryong mamamayan.

Una, binuwag ng Mondomanila ang ilusyon na ang mga bumubuo sa korporasyon ay mga enlightened na indibidwal na bumubulwak at sumasabog sa kagandahang loob at insipirasyon para sa mamamayang Pilipino. Dahil sa mga tauhang tulad ni Engr. Dali, pinakita ng Mondomanila ang kawalanghiyaan ng mga nasa pwestong pinapatakbo ng higit sa anupaman, pera. Habambuhay na tatatak sa aking isipan kung paano magkunwari ang mga bossing ng Great Insurance na si Tony de Guzman ang tanging may sala. Kuyog ng kapangyarihan- ginagawa dahil gusto, ginagawa kasi kayang gawin. Sa huli, isa lang ang masasabi ni Tony sa kanyang paglisan sa Great Insurance- mga hindot kayo.

(Bakit may blurb si Chairman Mao Zedong dito?)

Nabasa ko sa isang bahagi ng nobela na amoral daw ang nobelang Mondomanila. Maaaring ganito ang labas niya sa ilan, pero ang nakita ko ay iba ng kaunti. Palitan nating ang terminong amoral ng ethical. Ang ethics, na pag-aarala sa Pilosopiya ng pagiging tao at ang mga posibleng kahulugan at implikasyon ng kanyang mga ginagawa ay napakahalaga sa Mondomanila. Isang malinaw na halimbawa nito ay ang isang sitwasyon kung saan nalagay sa alanganin si Tony noong grade 6 siya. Naging magkaibigan na si Tony at ang magandang si Klara; nais ni Klara na tanggapin ni Tony ang ibibigay na pera ng mommy ni Klara. Ang dahilan ni Klara, ayaw daw nyang magkaroon ng boyfriend na magnanakaw. Ano ang kunukwestyon ng sitwasyon na ito?

Malinaw na tumahimik panandalian si Tony de Guzman at pumasok ang etika sa estetika. Ang marahang nagsalita matapos ng pag-aalok ng pera ay si Wilwayco na mismo. Ang tanong ay, sa tingin mo ba Klara, makakatulong ang ganyan sa mga katulad namin? Ang konsepto ng limos at pagpapalimos bilang mga aktibidades ng charity o pagkakawanggawa ay nahagip ng isang birada. Para maintindihan ang posibleng kahulugan ng nito, pwede nating gamitin ang konsepto ng alter-ideology.

Ang alter-ideology ay hindi nalalayo sa konsepto ng counter-ideology. Kaya lang, mas maliit ang pwedeng masakop ng alter-ideology dahil nakatingin ito sa mga indibidwal na mga subject ng lipunan. Tulad ng mga inversions ni Jurgen Habermas, ang lohika ng sinabi ni Tony de Guzman sa kwento ay ganito: hindi mabuti para sa mga naghihirap ang pagpapalimos. Ano ngayon ang lohikal na pupuntahan ng ganito? Hindi kailangan ng limos o anumang kalokohang kawanggawa ng mga pulitiko. Ang kailangan, pagkakataon sa edukasyon, at pakakataon na makapaghanapbuhay at mamuhay ng matiwasay. Hindi kaburgisan ang ganitong pangarap. Ang tunay na mga burgis ay hindi na sumasagi sa isip nila ang mga ganitong problema; nakahain na kasi ang pera. Iba ang problema ng burgesya- madalas umiinog ito sa kawalan ng saysay ng kanilang buhay. At madalas, ang mga tunay na burgis ay walang kakayahan na mag-isip ng solusyon sa mga problema nila sa buhay- dahil ang sagot sa lahat ng problema, sa kaisipan man o sa kaluluwa, ay pera. Hindi labour o pakikibaka para sa mundong salat sa hustisya- dahil ang labour at ang hustisya ang siyang bubuwag sa mahigpit na hawak ng uring ito sa lipunang Pilipino.

Matapos ipakita ang iba’t ibang dimensyon ng mga uri ng tao sa lipunan, may nakakatawang sidetrip sa Mondomanila. Nangyari ito nang kumuha ng mga putatsing ang tropa ni Tony. Matapos mag-marijuana (magchongki) ay swabe ang kasunod na bakbakan kasama ang mga putatsing (“Nakita kong inaararo mo yung isa sa kusina kanina a, ang dumi nun!”). Pero hindi ito ang pinakanakakatawa. Bago pa man din ang aksyon ay may nagtanong “Pare sino ang pinakagagong tao sa mundo?” Ang sagot: “Si Ninoy. Kasi sabi niya ‘the Filipino is worth dying for.’ ”

Hindi ko na babanggitin kung ano ang sinagot ng isang putatsing sa tanong na ito nang mabanggit ulit ito; pero tumatak sa isipan ko ang sinabi ng isang tauhan na ito. Gago si Ninoy kasi sinabi niya na dapat pagbuwisan ng buhay ang mga Pilipino. Sa isang banda, tama naman ang tauhan na ito- kasi, sa dami ng mga Pilipino walang pakialam, at mas gusto pang mag-alala kung maganda sila o macho, ay dapat lang na hayaan nang mamatay ang mga tao na ito. Bakit tayo magbubuwis ng buhay sa mga taong walang pakialam? Naalala ko tuloy ang isang kanta mula sa partidong progresibo:

Ang pakikibaka ay pagpapakasakit,

Ang kamatayan, ay pangkaraniwan.

Nagkakaiba lamang ang kahulugan,

Kung sino ang pinakikipaglaban!

Ang mamatay para sa imperyalismong Kano,

Sing-gaan ng balahibo ang katimbang.

Ang mamatay ng para sa bayan

Simbigat ng Sierra Madre ang kabuluhan.

Kung ganito kasalimuot ang konsepto ng pagkamatay para sa pinaniniwalaan, anong klase bang mga tao ang laging sinasabi na “I don’t like dirty politics, it’s not for me?” Kung buhay lamang si Tony de Guzman, malamang sasabihin niya, “Mga hindot kayo- napakapolitikal nyo na.”

Ang ikalawang binuwag ni Wilwayco sa Mondomanila ay ang paniniwalang madumi at tanga ang mga mahihirap, ang masa. Oo, ang masa na pilit na binobola ng mga pulitiko. Ang mga masa na nagiging mga star ng mga komersyal sa TV lalo na sa mga komersyal nila Mar Roxas, Loren Legarda, Manny Villar at kung sino pang mga pulitikong nais tumakbo sa pinakamataas na posisyong sa Philippines Corporation. Ang masa na nakakalimutan kaagad kapag nagsipanalo na ang mga unggoy sa kongreso at sa Malacañang. Ang mga masa na patuloy na ipinaglalaban ang mga basic na karapatan, kahit na sa ibang bansa, matagal na panahon nang naibigay ang mga serbisyong tulad ng eduksayon, tubig at kuryente sa kalakahang populasyon. # 96 ang Pilipinas sa most “unequal” countries in the world. Habang nangunguna ang Japan at iba pang bansa na mababang ang social inequality, nasa lower half tayo, kasama ang Salvador at iba pang mga Latin American na mga bansang matataas ang konsentrasyon ng lupa sa iilang mga kamay. At dito rin natin itinatali ang ating pag-asa; sapagkat sa mga bansang ito pinakamalakas ang pwersa ng pandaigdigang rebolusyon para sa sosyalismo.

Sa mga katauhan ni Sgt. Pepper, ang nanay ni Tony at kung sinu-sino pang mga tao, pinakita ni Wilwayco kung paano mamuhay, at patuloy na mamuhay sa kondisyon ng kawalan. Kung mahirap na maliit ang baon papuntang school, mas mahirap na magbenta ng balut sa gabi para lang maipangtustos sa highscool. At hindi rin masarap sa pakiramdam na maging isang dependent ng isang pulitiko. Ipinakita ni Wilwayco kung anong hirap ang dinadanas ng marami para lang makatungtong sa kolehiyo.

Pero marami siguro ang magsasabi, grabe naman ang bilib ko sa mga tauhang halata namang mga adik. Kung titingnan natin ang kabuuan ng nobela, napakaliit lamang na bahagi ang ibinigay sa paggamit kunwari ng marijuana. Minsan seryoso, madalas ay hindi. Pero sabi nga ni Foucault- kabaliwan lalo na maniwala sa diskursong ikinukubli sa dilim ang lahat ng hindi nito maintindihan. Maniwala kayo’t sa hindi, ang Mondomanila ay sinadyang isulat sa linggwahe kuno ng “adik”- dahil isa itong paraan para palitawin naman ang tunay na diwa ng literature engagee o committed literature. Ang linggwahe ng kanto at ng mga marurumi at delikadong kalsada ng Maynila ang ginawang sandata para magpaglaban ang mga kontradiksyon sa lipunan. Ang hindi gumamit ng ni isa mang hibla ng direktang Pilosopiya, o wag naman sana, relihiyon ay isang senyas ng maturity ng kwentista. Hindi madaling talakayin ang malawak na problema ng kahirapan at kawalan ng pag-asa sa linggwaheng patuloy na nagbabago sa kasalukuyan. Ang diskursong makabayan ay lumilitaw ngayon na napakaraming posibilidad- kailangan lamang mag-isip ng husto upang magamit ito.

Wasak

Naikwento sa akin ng isang kaibigan na dati raw ay naka-xerox lang ang Mondomanila at pwede kang makakuha ng kopya sa tapat ng Sarabia optical sa may Shopping Center sa UP. Sabi naman ng kapatid ng kaibigan kong ito, hindi daw niya nabili dati ang nobela dahil 500 pesos daw, ang mahal naman. Binili na lang daw niya, dalawang mas murang libro na halagang 500 din (pero dahil 350 na lang, bibili na daw siya). Dapat ba itong bilhin? Kung may project ka sa mga susunod na linggo, wag muna siguro. Dapat ba itong basahin? Sabi nga ng “Time” na naka-print sa likod ng Mondomanila- “Kung isang libro lang ang babasahin mo sa buhay na ‘to, ito na ‘yon!”